परम्परागत सिप जोगाउन छैन पहल

रोल्पा/रोल्पाको जेलबाङ, गाम, जंकोट र होमा गाउँमा बनाइएका चाँखी अर्थात् जाँतो निकै प्रसिद्ध छ । स्थानीयले कडा मेहनत गर्दै ढुंगा कुँदेर जाँतो तयार पार्छन् । यो चलन निकै पुरानो हो यद्यपि अहिले पनि गाउँमा यही चलन पछ्याइएको छ । हातले कुदेको जाँतो लोकप्रिय मानिन्छ ।

यी गाउँहरुमा जाँतो बनाउने पुर्खादेखिको सिप हराउने क्रममा रहेको छ । स्थानीय तह र सरकारले चासो नदेखाउने हो भने छिटो नै ढुंगा कुदेर जाँतो बनाउने पेशा पनि हराउनेछ । ‘यो पेशा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगिसकेको छ ।’ पूर्वी रोल्पास्थित सुनछहरी गाउँपालिका–५ जैमाकसला थनबाङ निबासी पत्रकार जुनिसकुमार विष्ट भन्छन्, ‘हामीले देख्दादेख्दै यो चलन हराउन लाग्यो । बचाउन नसके अवश्य लोप हुनेछ ।’ उनले आफ्नै गाउँमा जाँतो बनाएको सानै उमेरदेखि देख्दै आए । मुख्य गरी थनबाङमा यो पेशा निकै पहिलेदेखि अपनाउने गरिएको छ । यो सिप पुर्खादेखि सिक्ने र पेशाका रुपमा पछ्याउने गरिएको हो । धेरै अघिसम्म अन्न पिस्ने माध्यमको रुपमा जाँतोको विकल्प नै थिएन ।

स्थानीयका अनुसार २०१३ साततिर गाउँमा जाँतो बनाएर बुदे बिष्ट, लोन्द्रे विष्ट र प्रमाण खत्री लगायतका मानिसले यो चलन भित्र्याएको भनाइ छ । गाउँमा राम्रो पक्की ढुंगा पाइने भएकाले कृषि र पशुपालन जत्तिकै जाँतो बनाउने पेशालाई स्थानीयले मान्दै आएका हुन् । यो क्रम निरन्तर छ । सुनछहरीमा मगर समुदायको बाक्लो बसोबास भएपनि थनबाङका विष्ट, खत्री र केही दलित समुदायले मात्रै जाँतो बनाउने पेशा खंगालेका छन् । स्थानीय रिमु खत्री भन्छन्, ‘यो पेशा हाम्रा पुर्खाले गर्दै आएका हुन् । निकै दुःख गरेर पनि कमाई र सिपका लागि यो काम गर्ने गरिएको छ ।’ राम्रोसँग बिक्री भए जाँतोबाट प्रशस्त आम्दानी हुने स्थानीयको भनाई छ ।

तत्कालीन सशस्त्र द्वन्द्वका बेलामा भने यो पेशा गर्नेहरु विस्थापित भए । राज्य र माओवादी पक्षबाट अफ्ठेरो आइपरेपछि केही वर्ष यो पेशा बन्द नै गर्नुपर्‍यो । पछि शान्ति प्रक्रिया थालेपछि भने पुनः स्थानीयले यो पेशा गर्न थालेको रिमुले बताए । तत्कालीन जिल्ला विकास समितिका सदस्य रहेका रिमु पनि माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वका कारण सदरमुकाममा विस्थापित भएका थिए । उनका अनुसार जाँतो बनाउने सिप भएकालाई माओवादीले हतियार बनाउन र यस्तै अन्य सामरिक कार्यमा लगाउने गरेपछि जाँतो बनाउने काम नै बन्द भयो ।

जाँतो बनाउन बलियो तर हल्का मात्रै कडा प्रकारको ढुंगाको प्रयोग हुन्छ । गाउँमा यस प्रकारको ढुंगालाई चाँखी बनाउने ढुंगा पनि भन्छन् । एउटा जाँतोको मूल्य अहिले करिब २ हजार ५ सय देखि ४ हजारसम्म छ । स्थानीयले करिब ५० वर्षअघि जाँतोको मूल्य ५ रुपैया मात्रै रहेको बताए । स्थानीय मिस्त्रीका रुपमा चिनिएका जिते विटालुले समयसँगै जाँतोको मूल्य पनि बढेको बताए । पहिले पहिले जाँतो बेच्न रोल्पा सदरमुकाम लिबाङसहित रुकुम, दाङ, प्युठान र सल्यानसम्म पुग्नुपर्थ्यो भने अहिले यातायातको साधन पुगेकाले गाउँमै बिक्री हुने गरेको छ । तर स्थानीय बृद्ध कर्णबहादुर विष्टले २०२८ सालमा जाँतो बेच्न रुकुम पुग्दा त्यसको मूल्य १ सय रुपैया परेको स्मरण गरे ।

जाँतोको प्रयोग कम हुनुमा आधुनिक विकास र नयाँ प्रविधिको प्रयोग भएको स्थानीयको बुझाई छ । अचेल गाउँघरमा विजुलीबाट चल्ने मिल जडान गरिएको छ । त्यसैमा स्थानीयले अन्न पिस्ने काम गर्छन् । आधुनिकतासँगै परम्परागत जाँतोको प्रयोग कम भएपछि माग पनि घटेको हो । जाँतो बनाउने मिस्त्री निमै बिष्टका अनुसार आधुनिकताले हाम्रो सिपप्रति नकारात्मक असर पारेको छ । अर्कातिर नयाँ पिंढीले यो सिप सिक्ने जाँगर गरेको पाइँदैन ।

जाँतो बनाउने ढुंगाबाट अचेल मिस्त्रीहरुले पानी घट्ट, गमला, सिलौटो र भगवानका मूर्ति पनि बनाउने गरेका छन् । यसतर्फ भने सबैको ध्यान जाने गरेको छ । जाँतोको प्रयोग कम भएपछि परम्परागत सिपको संरक्षणमा समस्या आएको अर्का मिस्त्री जसमन विष्टको धारणा छ । उनका अनुसार आधुनिकताको प्रभाव र सजिलो जीवन भोगाईका कारण मानिसहरुले परम्परागत सिप सिक्न र प्रयोग गर्न समेत छाड्ने गरेका छन् । समयमै परम्परागत सिप जोगाउन नसके कुनैबेला पछुताउनुपर्ने अवस्था आउने उनको दाबी छ ।