कतै तपाईंलाई मिर्गौलाको पत्थरी छ कि ?

पछिल्लो समय मिर्गौलाको पत्थरीका बिरामी बढिरहेको अवस्था छ । यसबारे आम सर्वसाधारणलाई सही जानकारी नभएको मात्रै होइन, कतिपयलाई भ्रम पनि छ । मिर्गौलाको पत्थरीबारे डा. दिलजान मंसूरले मिर्गौला तथा मूत्ररोग विशेषज्ञ डा. कृष्ण काजी भूमिसँग गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :

साधारण भाषामा पत्थरी भन्नाले मिर्गौला, मूत्रनली वा मूत्रथैलीमा जम्ने एक किसिमको ठोस पदार्थलाई बुझिन्छ । पत्थरी शरीरका धेरै भागमा जम्न सक्छन् । जस्तै, पित्तको थैली, मूत्रनली । आज हामी यहाँ पिसाबसँग सम्बन्धित मूत्रनली, मिर्गौला तथा मूत्रथैलीमा हुने पत्थरीको कुरा गर्दै छौं ।

मानिसले खाएको खानाबाट पाचन क्रियामार्फत जुन विकार तत्व निस्कन्छन्, ती तत्व र शरीरको मेटाबोलिजमबाट निस्कने विकारजन्य तत्वहरु प्राकृतिक रुपमा पिसाबमा घोलिएर निस्कन्छ । यो प्रक्रियामा कहिलेकाहीं विकारजन्य तत्व नघोलिएर थिग्रिन पुग्यो भने त्यो ठोस पदार्थको रुपमा मिर्गौलादेखि नली अथवा पिसाबको थैलीमा जम्न पुग्छ, त्यसैलाई पत्थरी भनिन्छ ।

पत्थरी विभिन्न प्रकारका हुन्छन् । किनभने, पिसाबको पत्थरी विभिन्न तत्व मिलेर बनेको हुन्छ । जस्तो : क्याल्सियम फोस्फेट, म्यानेसियम, फोस्फोरसलगायत तत्व । त्यस्तै, युरिक एसिडको पत्थरी छुट्टै खालको हो । सिस्टिनबाट बन्ने पनि छुट्टै पत्थरी हो ।

पत्थरीको कारण
अझ स्पष्ट भनौं, हामीले खाएको खानामा हुने विकार तत्वहरु पिसाबमा घोलिएर निष्कासन हुनुपर्ने तर नहुँदा पत्थरी हुन्छ । विकार पिसाबमा नघोलिएर ठोस पदार्थको रुपमा किन जम्न पुग्छ त ? यसको कारण हो, पिसाबमा आएका विकार तत्व र पानीको सन्तुलन नमिल्नु । विकार तत्वभन्दा पानीको मात्रा कम हुन पुग्यो भने थिग्रिन्छ ।

योबाहेक पटकपटक पिसाबको संक्रमण भइराख्यो भने पनि पत्थरी हुने सम्भावना हुन्छ । जन्मजातै कसैलाई पिसाबको नलीसम्बन्धी समस्या छ भने पनि पत्थरी हुने वा कुनै–कुनै पहिचान भइसकेका रोगहरु जस्तो, हाइ युरिक एसिड हुनेहरुलाई पनि पत्थरी हुने सम्भावना हुन्छ ।

कसलाई हुन्छ ?
पत्थरी कसलाई हुन्छ भन्ने प्रश्नमा भौलोगिक अवस्था वा विशेष मौसमलाई पनि हेरिन्छ । गरम वा सुक्खा मौसममा बस्नेहरुलाई पत्थरी हुन सक्छ । घाममा लामो समय काम गर्ने, तर शरीरलाई आवश्यक पानी नपिउनेहरुलाई पनि पत्थरी हुने सम्भावना रहन्छ । त्यस्तै, इनडोर फ्याक्ट्रीहरु, जहाँ उच्च तापमा काम गर्नुपर्ने हुन्छ, त्यहाँ काम गर्ने र शरीरलाई आवश्यक मात्रामा पानी नपिउनेहरुलाई पनि पत्थरी हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ ।

उमेर समूह हेर्दा २० देखि ५० वर्षसम्मका मानिसलाई पत्थरी हुने सम्भावना हुन्छ । त्यस्तै, महिलाभन्दा पुरुषलाई बढी हुने सम्भावना हुन्छ । सानो बच्चालाई पनि हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ, तर ठूलोलाई भन्दा कम ।

लक्षण
पत्थरी भयो भनेर थाहा पाउन अलि गाह्रो छ । किनभने, सबै खालको पत्थरीको लक्षण देखिँदैन । साधारण लक्षण भनेको दुखाइ नै हो । मिर्गौलामा पत्थरी छ भने प्रायः मानिसलाई ढाडको दायाँ वा बायाँ भागमा मन्द किसिमको दुखाइ हुन्छ । अर्को, त्यही पत्थर मिर्गौलाबाट निस्केर पिसाबको नलीमा आएर अड्केपछि एकदमै छटपटिने किसिमको दुखाइ हुन्छ । मिर्गौलाकै पत्थरीका कारण हुने दुखाइ ढाडकै दायाँ–बायाँ भागमा हुन्छ, यदि मिर्गौलाबाट निस्केर पिसाब नलीमा आएको अवस्थामा दुखाइ नाइटोमुनि सर्छ ।

त्यो दुखाइका कारण कतिपय बिरामी इमर्जेन्सी नै अस्पताल आउनुपर्ने हुन्छ । दुखाइ नै पत्थरीको प्रमुख लक्षण हो । दुखाइ बढ्न थालेको अवस्थामा तत्कालका लागि पेन–किलर त खान सक्छौं, तर हस्पिटल आउनैपर्छ । योबाहेक कसै–कसैमा पटकपटक संक्रमण भइरहने, कसैकसैमा पिसाबमा रगत देखापर्ने, यी पनि पत्थरीका सामान्य लक्षण हुन् । पत्थरको कारण मिर्गौलाको नली बन्द भएर त्यसमा कीटाणु फैलियो भने त्यसले उच्च ज्वरो पनि हुन सक्छ । पत्थरको कारण संक्रमण भएर पनि ज्वरो आउने सम्भावना हुन्छ । तर, ज्वरो पत्थरको मुख्य लक्षण होइन ।
कसरी रोग पत्ता लगाउने ?

पत्थरीको शंका लाग्यो भने सबैभन्दा पहिले पेटको सिटिस्क्यान गर्न सकिन्छ । तर, हाम्रो सन्दर्भमा सिटिस्क्यान अलिकति महँगो र यसको रेडियसन हाजार्ड वा विकिरण खतराका कारण पनि हामीले सुरुमै सिटिस्क्यान गर्दैनौं । त्यसैले सजिलो, सस्तो भिडियो एक्सरे वा पेटको अल्ट्रा साउन्ड गर्छौं ।
यसरी पनि पत्थरी हो, होइन पत्ता लगाउन सकिन्छ । अथवा, साधारण एक्सरेबाट पनि पत्ता लाग्न सक्छ । अथवा, आइभियु पनि गर्न सकिन्छ, यो एक प्रकारको इन्जेक्सन लिएर गरिने एक्सरे हो । त्यसपछि पत्थरी भएको थप सुनिश्चित गर्नलाई कहिलेकाहीं सिटिस्क्यान पनि गर्नुपर्ने हुन्छ । तर, यो पनि भ्रम छ कि पिसाब र रगतको जाँचबाट पनि पत्थरी पत्ता लाग्छ, यो सही होइन ।

उपचार
सर्वप्रथम त हामीले यो बुझ्नुपर्छ कि सबै पिसाबको पत्थरीको उपचार आवश्यक छैन । पाँच मिलिमिटरभन्दा कम साइजको पत्थर जसले पिसाबको नली बन्द गरेको छैन, जसले दुखाइ पनि दिएको छैन भने त्यस खालको पत्थरलाई निरीक्षण गर्न सकिन्छ । किनभने, यो साइजको पत्थरहरु आफैं पिसाबबाट जाने चान्स पनि हुन्छ ।
त्यसैले सानो–सानो पत्थरको उपचार आवश्यक छैन । तर, त्यो सानो भए पनि पिसाबको नलीमा अड्किरह्यो भने उपचार आवश्यक छ । मिर्गौलामा पनि ठूलो खालको पत्थर देखियो भने उपचार आवश्यक हुन्छ ।

पहिलेदेखि चल्दै आएको उपचार अप्रेसन हो । तर, अहिले अप्रेसन नै गर्नुपर्छ भन्ने छैन । अहिले अन्य उपचार पनि विकास भइसकेको छ । एक प्रतिशतभन्दा कम बिरामीलाई मात्रै अप्रेसन गरेर निकाल्नुपर्ने हुन्छ । अरु बिरामीलाई अप्रेसनबिना पनि नेपालमै उपचार गर्न सकिन्छ ।

मिर्गौलाको पत्थरी छ भने अप्रेसन नगरी, घाउ नपारी उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ । यसका लागि हामीसँग उपलब्ध उपचार विधिमा इएसडब्लुएल, यो बाहिरबाट रे वा किरणहरुले पत्थरी फुटाउने प्रविधि हो । अर्को, आरआइआरएस विधि, जुन पिसाब नलीबाट मसिनो दूरबिन छिराएर मिर्गौलाभित्र गएर लेजरले पत्थर फुटाउने । अर्को, पिसिएनएल विधि, जसअनुसार ढाडबाट सानो प्वाँल पारी मसिनो दूरबिन छिराएर पत्थर निकाल्न सकिन्छ ।

यीमध्ये सबैभन्दा भरपर्दो उपचार पिसिएनएल विधि नै हो । यो कुरा विदेशमा लागू नहुन सक्छ । किनभने, उनीहरुले पत्थरको साइज सानो हुँदै नै पत्ता लगाइसकेका हुन्छन् । यो विधिको प्रयोग पत्थरको साइज ठूलो भएको अवस्थामा गरिन्छ । मूत्र नलीको पत्थरी फुटाउन इएसडब्लुएल विधिबाट पनि सकिन्छ ।

यहाँ प्रश्न उठ्छ, औषधि खाएर पत्थरी पगाल्न सकिन्छ कि सकिँदैन ? संसारमा अहिलेसम्म पत्थरलाई पगाल्ने अचुक औषधि छैन । पिसाब नलीमा सानो पत्थरी अड्केको छ भने त्यसलाई बाहिर निकाल्न औषधिले अलिकति सहयोग गर्न सक्छ । तर, सबैमा यो लागू हुँदैन । लामो समय औषधिकै भर पर्नु पनि हुँदैन ।

काठमाडौंमै पनि औषधि पसलबाट पत्थरीको औषधि बेचिएको पाउन सकिन्छ । तर, पत्थरीका बिरामीले औषधि लिनु भरपर्दो उपाय हुँदै होइन । र, आयुर्वेदिक औषधिले पत्थर पगाल्छ भन्ने पनि प्रमाणित भएको कुरा होइन । किनभने, पत्थरी धेरै किसिमले जम्छन्, तर एउटै औषधि दिइएको हुन्छ ।

आयुर्वेदिकमा यो बुटीले यो प्रकारको पत्थरी पगाल्छ भन्ने छैन । पत्थरीको उपचार समयमा भएन भने मिर्गौला नै फेल हुन सक्छ । किनभने, त्यो पत्थरले यदि नली छेकेर पिसाब रोकियो भने मिर्गौलालाई प्रेसर हुन्छ र मिर्गौला बिग्रँदै जान्छ । दुई हप्ताभन्दा बढी पिसाब रोकिएर मिर्गौलालाई प्रेसर भयो भने काम गर्न छाड्दै जान्छ ।
०००
सबै पत्थरीले दुखाउँदैन, तर धेरैजसोले दुखाउँछ । नलीमा पत्थरी आएर पिसाब बन्दै गरे पनि नदुखाउन सक्छ । यस्ता बिरामी पनि हामीकहाँ आउँछन्, दुवैतिर नलीमा पत्थरी अड्केर पूरै मिर्गौला बिग्रेर जिउँ सुन्निन थालेको हुन्छ, यस्तो बिरामीले पनि भन्छ, मलाई दुखेकै छैन । यसको मतलब नदुखाएको अवस्थामा पनि पत्थरी हुन सक्छ । पत्थरले मिर्गौलाको नलीलाई एकैचोटि बन्दै गर्यो भने छटपटिने गरी दुखाउँछ । बिस्तारै बन्द गरेको छ भने मान्छेलाई थाहै हुँदैन, मिर्गौलाले पूरै काम गर्न छाडेपछि मात्रै पत्ता लाग्छ ।

रोकथाम
मिर्गौलाको पत्थरी हुन नदिने एक मात्रै उपाय शरीरलाई आवश्यक मात्रामा पानी पिउनु हो । मानिसले खाएको खानाको विकारहरु शरीरबाट त्याग हुन दुई लिटरजति पिसाब बन्नुपर्छ । यसका लागि एउटा वयस्क मान्छेले कम्तीमा साढे दुईदेखि तीन लिटरसम्म झोल पदार्थ वा पानी पिउनुपर्छ । यसमा पनि एसीमा बसेर काम गर्नेले कम खाँदा पनि होला, घाममा काम गर्नेले योभन्दा बढी पनि खानुपर्ने हुन्छ ।

हामीले कुनै बिरामीको पत्थर निकाल्यौं र त्यो पत्थरलाई जाँच्न पठायौं भने, त्यो कुन तत्वले बनेको भन्ने थाहा हुन्छ । त्यो तत्व भएको खानालाई हामीले अलिकति कम गर्यौं भने फेरि पत्थरी हुने सम्भावना कम हुन्छ । कति बिरामीले के सोच्छन् भने, शरीरबाट पत्थर निकालेपछि सब ठीक हुन्छ ।
वास्तवमा यो होइन, फेरि पत्थरी हुने सम्भावना पनि हुन्छ, हामीले प्रशस्त पानी पिएनौं, कुन तत्वले पत्थर बनेको हो र त्यससम्बन्धी खानामा ध्यान दिएनौ भने । त्यस्तै व्यायाम नगर्ने, धेरै नहिँड्ने व्यक्तिलाई पनि पत्थरी हुने सम्भावना हुन्छ ।

पत्थर एउटै तत्वले नबन्ने हुनाले कस्तो खाना खाने वा नखाने यसै भन्न सकिँदैन । खानामा सन्तुलित भोजन नै उत्तम भन्न सकियो । पत्थरी भइसकेपछि के खाने, के नखाने भन्नलाई पनि पत्थरी जाँच्न आवश्यक हुन्छ ।